Kapphlaup við tímann að bjarga verðmætum
Lísabet Guðmundsdóttir, fornleifafræðingur og minjavörður á Vestfjörðum, segir mikilvægt að fornleifaskrá alla strandlengju landsins.
„Það er auðvitað ekki hægt að bjarga öllu en það er mjög mikilvægt að fornleifaskrá alla strandlengjuna, þá höfum við allavega grunngögn um þær minjar sem eru að hverfa í hafið og hægt er að forgangsraða hvað skal rannsaka frekar og með hvaða hætti,“ segir Lísabet Guðmundsdóttir fornleifafræðingur og minjavörður á Vestfjörðum. Hún hefur ásamt fleirum unnið að fornleifarannsóknum á verstöðum, m.a. á Ströndum og Höfnum á Skaga þar sem ný vitneskja hefur komið í ljós. Breytingar á loftslagi hafa gert að verkum að meira er nú en áður um harða storma sem hafa valdið eyðileggingu á verstöðum og ágangur hafsins hefur skolað á brott heilmiklum heimildum.
Ásta heldur á hvalbeini sem hefur verið unnið og má greina fjölmörg skurðarför.
Næsti stormur
„Þetta hefur smám saman verið að breytast hin síðari ár. Það er meira en áður um mikla storma og má segja að við sem störfum við það að bjarga verðmætum frá því að glatast fáum sting í hjartað þegar veðurviðvarnir berast sí og æ. Það má nefnilega allt eins búast við að eitthvað glatist frá okkur í næsta stormi en þeir eru orðnir öflugri en þeir voru. Það má því segja að við vinnum í kapphlaupi við tímann því við vitum aldrei hvaða skaða næsti stormur veldur,“ segir Lísabet.
Hún segir að verstöðvar hafi verið víða um land, almenn vitneskja hafi verið um sumar þeirra en aðrar ekki. Á stundum hafi heimamenn á viðkomandi svæðum látið vita eða ritaðar heimildir fundist um einhverjar þeirra. Fjölmargar hendur þurfi til að stunda rannsóknir.
Grunnur að okkar sögu
„Þetta snýst líka um peninga og við höfum verið í óða önn að afla styrkja. Það hefur gengið á stundum ágætlega. Við höfum reynt að fá stóru sjávarútvegsfyrirtækin til liðs við okkur en það hefur gengið fremur treglega. Þau hafa ekki áhuga, sem er bagalegt því þarna á þessum fornu verstöðvum má segja að þeirra grunnur sé. Okkar saga er byggð á þeirri vinnu sem forfeður okkur lögðu af mörkum. Því miður hefur þeirri sögu ekki verið haldið mikið á lofti. Einhvern veginn varð það svo að sagan er meira sögð út frá því sem gerðist í bændasamfélaginu og því eru gerð góð skil í okkar sögu en lítil áhersla lögð á annað. Það tók yfir allt en lítill gaumur var gefinn að til dæmis árstíðabundinni búsetu fjölda fólks á verstöðum víða um land,“ segir Lísabet.
Hún segir því mjög mikilvægt að gera þessu meiri og betri skil og þær rannsóknir sem nú standa yfir, m.a. á Höfnum á Skaga hafi að markmiði að auka þekkingu á þessu sviði. Nú sem aldrei fyrr sé brýn nauðsyn að komast sem fyrst í að takast á hendur grunnvinnu, að skrá þá staði þar sem voru verbúðir. Síðar liggi leiðin á staðinn og umfangsmiklar rannsóknir hefjist.
„Það er mikið verk fyrir höndum og vissulega leitt að sjá að við erum að glopra frá okkur þekkingu. Það er sorglegt að sjá margar þessara fyrrum verbúða hverfa okkur sjónum og geta ekkert gert.“
Uppgraftarteymið á Höfnum 2025. Frá vinstri: Lísabet, Lilja Ylfa, Ásta, Lilja Laufey og Trace.
Fjölbreytt nýting
Eitt af því sem er til skoðunar er hvernig verbúðir dreifðust um landið, hvar þær voru settar niður og hvernig sjávarútvegur þess tíma skipulagði sig. „Við höfum líka skoðað hvernig sjávar- og strandauðlindir okkar voru nýttar, hvað var sem dæmi gert á hverjum stað og eins hvernig háttað var dreifingu á því sem aflað var. Það er margt áhugavert sem út úr því kemur,“ segir Lísabet og bætir við að í gangi sé stórt verkefni sem hún tekur þátt í í Noregi þar sem er verið að skoða verstöðvar og nýtingu sjávarauðlinda, hvar þær voru og hvernig þær þróuðust.
Kenningin er sú að það sem var að gerast í Noregi hafi borist til Íslands og verið eins konar útrás þaðan. Lísabet nefnir að á Höfnum á Skaga hafi verið verstöð um mjög langt skeið eða frá 1104 til 1750. Hún var stór og margt var þar um manninn. „Þetta var heilmikil byggð og mikið um að vera. Það var ekki bara verið að veiða og vinna fisk, þarna voru líka hákarla-, hval- og selveiðar stundaðar og menn nýttu líka margt annað; egg, fugla, söl, þang, skarfa- og fjörukál og stunduðu dúntekju þannig að þetta var mjög fjölbreytt. Það verður áhugavert að sjá hvernig forverar okkar nýttu það sem þau öfluðu sér,“ segir hún.
Gátu unnið sig upp
Fjölmargir nýttu tækifærið og dvöldu við vinnu í verbúðum og virðist sem þar hafi þeir haft færi á að vinna sig upp samfélagsstigann og afla eigin tekna. Þá segir Lísabet að húsakynni virðist hafa verið vel byggð, lítil en þó mátti finna m.a. stór búr og góð eldhús. Vel hafi verið hugsað um fólk sem þarna var. „Með því að taka þátt í verbúðarlífinu gafst fólki gott tækifæri til að vinna sig upp, sem er annað en varð eftir siðaskipti þegar flestir voru leiguliðar sem unnu fyrir aðra allt sitt líf og vonlaust var að hreyfa sig eitthvað innan þess kerfis.